Kalabalıklar Arasında Kaybolan Mahalle: Bir Güven Medeniyetinin Vedası

Bir zamanlar bu memlekette yalnızlık, gurbete gidenlerin dilinde kalan bir türkü, geceleri yastığa düşen ince bir sızıydı. Fakirlik kapıyı çalar, yokluk sofraya başköşeden otururdu ama insan kendini kimsesiz hissetmezdi. Çünkü o günlerde kapılar değil, kalpler açıktı; insan, insana emanetti.
Bugün imkânlar arttı, kalabalıklar çoğaldı ama yalnızlık derinleşti. Belki de en büyük yoksulluğumuz artık para değil; birbirimize dokunamamak oldu.
Kapıların kilitlenmediği; anahtarın paspas altına değil, yan komşunun avucuna “ne olur ne olmaz” diye kutsal bir emanet gibi bırakıldığı zamanlardı. Güven; resmi mühürlere, soğuk mahkeme salonlarına veya ruhsuz sözleşmelere değil; kalbin en mutena, en dokunulmaz köşesine silinmez bir mürekkeple yazılırdı. Şimdilerde ise her şeyimiz var: Akıllı evlerimiz, yüksek güvenlikli sitelerimiz, her şeyi kaydeden lenslerimiz ve devasa ekranlarımız… Ama birbirimiz yokuz. Kalabalıklar çoğaldıkça insanlık tenhalaştı; şehirler büyüdükçe ruhlar daraldı.
Sokakların Dili ve Mahalle Ruhu
Mahalle demek, sadece imar planlarında birbirine yaslanmış evlerin dizildiği bir sokak parçası değildi. Mahalle; bir selamın bereketi, bir hâl hatır sormanın şifası, paylaşılan bir tas çorbanın tüten buharıydı. Kapı önünde dantelini ören, geleni geçeni süzüp herkese bir gülümseme ikram eden teyzeler; sokağın hem görünmez bekçisi hem de karşılıksız şefkatiydi.
Akşam ezanı okunurken pencerelerden yükselen, birbirine karışan “Hadi eve!” çağrıları; aslında bir disiplinden ziyade sarsılmaz bir aidiyetin ilanıydı. O sesler dindiğinde sokağın sessizliği korkutucu değil, huzurlu bir dinlenme durağı olurdu.
Mahalle Bakkalı: Mahallenin Kara Kutusu
Mahalle bakkalı sadece alışverişin yapıldığı bir ticarethane değil, mahallenin hafızasıydı. Veresiye defterlerinde rakamlar değil; aslında hayatlar, umutlar ve ertelenmiş hayaller yazılıydı. O defterlerdeki borçlar hiçbir zaman bir utanç vesilesi olmazdı; bakkalın “Sonra verirsin evladım,” cümlesi, “Sana inanıyorum, sen bizdensin,” demenin en samimi yoluydu.
Üç kuruşa alınan leblebi tozunun geniz yakan tadı, nane şekerinin avuç içindeki sıcak kokusu hafızalarımızda birer hatıra değil, birer kimlik nişanesi olarak kaldı. Horoz sesleriyle uyanılan sabahlarda, patlak toplarla yapılan maçlarda yenilen taraf küserdi belki ama o küslük güneş batana kadardı; ertesi sabah yine aynı hayalin peşinde el ele koşulurdu.
Sözümüz Onurumuzdu
O günlerde “zam” kelimesi, hayatın merkezine bu kadar hoyratça oturmamıştı. Ekmek pahalı değildi belki ama insan çok kıymetliydi. Ucuz olan hiçbir duyguya, hiçbir ilişkiye o mahallelerde yer yoktu. Kara önlüklerimizin altındaki yamalı pantolonlarımızla, başımız her zaman göğe bakacak kadar dik bir şekilde okula giderdik.
Öğretmen sınıfa girdiğinde sadece bir eğitimci değil, bir “kandil” odayı aydınlatmaya gelmiş gibi ayağa kalkılırdı. Müfredatın ötesinde dürüstlük ve ahde vefa öğrenilirdi. Büyüklerimize saygı, kitaplardan ezberlenen bir kural değil; sofrada başköşeye oturan dedenin ağırlığı, mahalle başında görünen amcanın karşısında istemsizce iliklenen ceketlerin sessiz saygısıydı.
Çelik Kapılar ve Cam Kalpler
Peki, ne oldu da bu kadar savrulduk? Bugün kapılarımız çelikten ama kalplerimiz en ince camdan; her an kırılmaya ve birini derinden kesmeye müsait hâle geldi. Güvenin yerini yüksek teknolojili denetim mekanizmaları, sabrın yerini tahammülsüzlük, sözün kıymetini ise dijital imzalar aldı. Aynı apartmanda birbirimizin yüzüne bakmadan, gözlerimizi telefonlarımıza kaçırarak katları çıkıyoruz. Yan dairede canı yananın çığlığını duymuyor, dertlere bir yabancı kadar uzak kalıyoruz.
Çocuklar artık sokakların tozuna değil, dijital dünyaların sahte ışığına mahkûm büyüyor. Aile küçüldü, bireysellik bir din gibi yüceltildi; ancak o her şeyiyle “bana özel” kılınan evin içinde yalnızlık devasa bir boşluğa dönüştü. İnsan; güvenin ve samimiyetin olmadığı bir iklimde ne kadar uyursa uyusun, ruhunu dinlendiremez.
Kaybettiğimiz Cennetin Ardından
Belki de en acısı şu: O günleri hatırlayanların saçlarına karlar yağdı, sayıları birer birer azalıyor. Çocuklarımıza anlattığımız her anı, artık gerçekliği olmayan masalsı bir efsane gibi tınlıyor. “Bir zamanlar” diye başlayan her cümle, aslında kaybettiğimiz insanlığımıza yakılmış sessiz bir ağıttır.
Eskiden kapılar kilitlenmezdi çünkü gönüller ardına kadar açıktı. Şimdi kapılarımız birer kale gibi geçilmez ama asıl trajedimiz o kapıların hemen ardında; kalplerimiz mühürlü. Ve ne acıdır ki o kilidi açacak olan anahtarı hangi komşumuzda, hangi dürüst esnafta bıraktığımızı bile artık hatırlamıyoruz. Biz sadece mahallemizi kaybetmedik; biz birbirimize olan o kutsal inancımızı, yani kendimizi o dar sokaklarda yitirdik.
Şimdilerde o dar sokakların üzerinden devasa gölgeler geçiyor; betonun soğukluğu, toprağın sıcak nefesini boğuyor. Oysa biz, o sokaklarda sadece çocukluğumuzu değil, insanlığın en saf hâlini bırakmıştık. Akşam karanlığı çöktüğünde evlerin pencerelerinden sızan o sarı, cılız ışıklar aslında birer fener gibi ruhumuzu aydınlatırdı. Şimdi her yer floresan aydınlığında, her yer pırıl pırıl ama içimizdeki karanlığı dağıtmaya hiçbir lamba yetmiyor.
Giden sadece bir mahalle kültürü değil; giden biziz. Giden; “Allah razı olsun,” duasının her kapıyı açan tılsımı; giden, bir salkım üzümü bölüşmenin eşsiz lezzeti… Belki bir gün o eski anahtarı bıraktığımız komşu avucunu yeniden hatırlarız. Belki bir gün, çelik kapıların ardındaki korkularımızdan sıyrılıp bir selamın sıcaklığında yeniden ısınmayı öğreniriz.
Çünkü hayat, sadece nefes alıp verdiğimiz bir süre değil; birbirimizin kalbinde bıraktığımız o silinmez izlerdir. Ve unutmamalıyız ki mahalle biterse insanlık da yarım kalır. Biz o yarım kalan hikâyenin son tanıklarıyız. Şimdi son bir kez o eski sokağın köşesine dönüp bakalım; belki orada, tozlu bir topun peşinde koşan çocukluğumuz bize hâlâ el sallıyordur.
Hoşça kal güven medeniyeti, hoşça kal bizi biz yapan o güzel mahalle…

Baki Selamlar